De Gentse begijnhofjes

 

 

De eerste Gentse begijnhoven werden gevormd in de 13^e eeuw. Ze boden alleenstaande vrouwen beschutting, mits ze bereid waren tot een leven van ‘kerken en werken’. De dames werden geacht om de geloftes van kuisheid en van geloof af te leggen, maar de gelofte van armoede was niet verplicht. Ze mochten dus onbeperkt bezittingen hebben.

 

Het Oud Begijnhof Sint-Elisabeth was het eerste begijnhof in Gent. Een gravin stelde halverwege de 13^e eeuw een stuk grond beschikbaar aan een groepje godsvruchtige vrouwen. Daar werd een ommuurd ministadje gesticht met 18 conventen en 103 begijnhuizen. Er was woonruimte voor zo’n 600 vrouwen. De huizen die er nu nog staan zijn overigens niet meer origineel 13^e eeuws: de meeste zijn rond de 17^e eeuw herbouwd.

 

Tijdens het antiklerikale bewind aan het einde van de 19^e eeuw eigende de Belgische staat zich de begijnhoven toe. De begijnen moesten in veel gevallen meer belasting gaan betalen dan ze konden opbrengen en werden zo min of meer uit hun huizen verdreven.

 

De beide andere begijnhoven in Gent hebben hun stille en besloten karakter nog wel behouden. Ze zijn volledig ommuurd en bij de toegangspoorten wordt bezoekers verzocht om de rust en de stilte te respecteren. ’s Avonds tegen tien of elf uur gaan de poorten dicht om pas ’s ochtends tegen zessen weer open te gaan.

 

Het meest kleurrijk is ongetwijfeld het middeleeuwse Klein Begijnhof O.L.V. Ter Hoyen. Dit werd kort na het Oud Begijnhof gesticht op hooivelden die eveneens door een gravin beschikbaar waren gesteld. Het is een combinatie van een pleinbegijnhof en een straatbegijnhof: er staan zowel begijnhuizen rondom het centrale plein met de kerk als in de achterliggende straatjes.

 

Het Klein Begijnhof wordt  momenteel volledig gerestaureerd;  een project dat vele jaren duurt, maar waarvan de eerste resultaten al zichtbaar zijn. Een deel van de huizen is opgeknapt en heeft z’n oorspronkelijke witte of ossenbloedrode kleur teruggekregen.

 

In een straatje achter het centrale plein staat, een beetje achteraf, het huis waar vroeger de grootjuffer (de directrice van het begijnhof) woonde.  Zo’n grootjuffer werd door de begijnen zelf gekozen en het was doorgaans de ‘meest straffe madam’  uit de gemeenschap. Het huis moet nog gerenoveerd worden en er zijn voorzichtige plannen om daar na de werkzaamheden een kleine expositieruimte van te maken. Bij overlijden van de begijnen vervielen hun bezittingen aan het begijnhof en een aantal waardevolle erfstukken van voormalige bewoonsters is bewaard gebleven.

 

Het Groot Begijnhof kent een andere ontstaansgeschiedenis. Het is pas in de 19^e eeuw gesticht dankzij een weldoener in de persoon van hertog Engelberg van Arenberg. Op deze locatie bood hij de begijnen die door de belastingheffing werden verdreven uit het Oud Begijnhof een nieuw onderkomen aan.

 

Het neogotische Groot Begijnhof is in een tijdsbestek van slechts twee jaar gebouwd. Hier geen kleurrijke witte of ossenbloedrode huizen. De fraaie bakstenen gevels zijn niet beschilderd. Net als in beide andere begijnhoven ogen de huizen behoorlijk groot: ze hebben twee en vaak wel drie verdiepingen. Binnen hebben de huizen hoge plafonds en grote ramen die zoveel mogelijk daglicht binnenlaten.

 

De conventen zijn wat groter dan de begijnhuizen en laten zich vanaf de straat makkelijk herkennen aan de iets hogere opbouw boven de toegangspoorten. Bij binnenkomst in een begijnhof moest een vrouw eerst een aantal jaren het convent in zodat ze kon leren hoe ze een goede begijn werd. Hoewel ze met meerdere dames in één convent woonden gingen ze toch hun eigen weg. Ze hadden bijvoorbeeld allemaal eigen pannetjes en kookten alleen voor zichzelf. Om te verbergen dat de een misschien wat meer geld had dan de ander mochten ze van elkaar niet zien wat ze aten.

 

In een officiële ceremonie werd een novice na een aantal jaren uiteindelijk een begijn. Als ze voldoende middelen had kon ze zelf een huis kopen of huren en anders bleef ze in het convent. Tot in de jaren ’80 woonden er nog begijnen in de Gentse begijnhoven.