Veenhuizen: slapen in bewaardershuisjes

Er was een tijd dat niemand voor z’n plezier naar Veenhuizen ging, want dat betekende verplichte heropvoeding of gevangenschap. Zelfs nu verblijven er nog zo’n duizend mensen tegen hun zin in het Drentse dorp; Justitie heeft hier momenteel maar liefst vijf penitentiaire inrichtingen in gebruik.

 

Maar tegenwoordig is Veenhuizen, als verzameling monumenten, ook een bijzondere bezienswaardigheid. Beslist een aanrader voor één of meerdere vakantiedagen.

Tot voor kort was het niet mogelijk dat toeristen in het dorp zelf bleven slapen, want Veenhuizen heeft geen hotels. Maar op het terrein van het voormalige gesticht – nu het Gevangenismuseum – is eind 2007 een aantal woningen van gevangenisbewaarders omgebouwd tot comfortabele vakantiehuisjes. Ze bieden slaapgelegenheid aan twee tot zes personen.

 

De voorzijde ligt aan de openbare weg en kijkt uit over de Oude Gracht. De achterdeur leidt naar de grote vierkante binnenplaats; vroeger voor veel bewoners de enige plek om even te ontsnappen aan de benauwde en stinkende zalen waar ze met zo’n 80 lotgenoten zaten opgesloten.

 

Het waren geen echte criminelen die 175 jaar geleden naar Veenhuizen werden gebracht. Het waren armen, wezen en landlopers uit de grote steden. De Maatschappij van Weldadigheid had de beste bedoelingen toen ze vanaf 1818 koloniën in Drenthe ging stichten: ze wilde kansarme stedelingen die leefden van de bedeling de beschikking geven over een stukje grond en wat vee zodat zij voortaan zelf in hun eigen levensonderhoud konden voorzien. Maar in de praktijk pakte dat anders uit toen bleek dat bijna niemand zin had om naar de noordelijke veengebieden te verhuizen.

De steden wilden deze inwoners toch kwijt en omdat vrijwilligheid niet werkte, stuurden ze aan op dwangkoloniën. Zo ontstond Veenhuizen, met drie gestichten. Ver van de grote steden verwijderd en slecht bereikbaar. Door het weer kon je er slechts een paar maanden per jaar komen; eerst de Zuiderzee over en dan te voet of per trekschuit verder.

Pas toen in 1875 het beheer van de gestichten overging naar het Ministerie van Justitie werd het een gesloten gevangenisdorp.

 

Veenhuizen moest zelfvoorzienend worden en het personeel was voortaan verplicht om er te gaan wonen. Dus moesten er huizen voor hen komen. In enkele decennia ontstond een markant dorp met 150 vrijwel uniforme gebouwen; ontworpen door vader en zoon Metzelaar. De hiërarchische verschillen tussen de gevangenismedewerkers brachten de bouwmeesters tot uiting in de grootte van de woningen. 

 

Slechts één van de drie oude gestichten van Veenhuizen is bewaard gebleven. Het is gebouwd in een carrévorm: een vierkant waarvan de zijden 145 meter lang zijn. Aan de binnenzijde woonden de ‘verpleegden’, aan de buitenzijde het personeel. Later werd het een werkgebouw voor de penitentiaire inrichting Esserheem.

In 2005 kreeg het oude gesticht een museumfunctie. Inmiddels is het Gevangenismuseum door het Historisch Nieuwsblad uitgeroepen tot het beste historisch museum van Nederland.

 

Het toont op indrukwekkende wijze de geschiedenis van het straffen vanaf 1600 tot nu. Bij binnenkomst kunnen de bezoekers zich laten insluiten voor een informatieve film. Tussen de gesloten hekken ervaren ze zelf eventjes hoe het voelt om opgesloten te zijn.

 

Als de hekken weer open zijn, wordt het pas echt gruwelijk. Dan komen de zalen met de middeleeuwse werktuigen die werden gebruikt om verdachten te laten bekennen of veroordeelden te straffen. Een schandpaal, een praatstoel, een pijnbank, een radbraakrad, duimschroeven, een beulsbijl. Zelfs een echte guillotine. In een tijdelijke expositie – tot mei 2009 – wordt de rechtsgang beschreven van twee gifmengsters die rond 1800 hun man vermoordden.

Verderop is te zien hoe Nederland nu omgaat met het strafrecht. Bezoekers mogen plaatsnemen op de stoel van de rechter en met behulp van een stemkastje uitspraak doen in een aantal rechtszaken. Ook krijgen ze jeugdige gedetineerden aan te telefoon die hun verhaal vertellen.

 

In het achterste deel van het museum is een blok neergezet met cellen uit de verschillende perioden in de geschiedenis: van ouderwetse cachots tot hedendaagse cellen voor één of meerdere gevangenen. Uiteraard staan in het museum de celdeuren wagenwijd open voor het publiek.